Kış gündönümü: En kısa gün tarih boyunca neden ve nasıl kutlandı?

Getty Images

Kuzey Yarım Küre’de kış mevsimi resmen başlıyor. Ekvatorun kuzeyinde yaşayanlar kış gündönümü ile 24 saat boyunca yılın en kısa gününü yaşayacak. Bu nedenle o gün en kısa gün, en uzun gece ya da en karanlık gün isimleriyle anılıyor.

Kış gündönümü antik çağlardan bu yana dünyanın birçok bölgesinde şenliklerle kutlanıyor, hakkında birçok söylenceler yaratıldığı üzere bilimsel tartışmalar da içeriyor.

Pekala, kış gündönümü tam olarak neyi söz ediyor?

KIŞ GÜNDÖNÜMÜ NE VAKİT?

Kuzey Yarım Küre’de kış gündönümü bu yıl 22 Aralık Pazar günü saat 04.19’da gerçekleşti.

O gün Kuzey Kutbu Güneş’ten en uzak noktada olduğu için Kuzey Yarım Küre’de kış başlar.

Getty ImagesEn kısa gün mü, en uzun gece mi?…

Güneş gökyüzünde en alçak noktada, ufuk çizgisine en yakın aralıkta olduğu için 24 saat içinde en kısa müddetli gün ışığına maruz kalır.

Bu Dünya’nın Güneş etrafında dönüşüyle ilgili olduğu için her yıl tıpkı vakte denk geldiği sanılsa da o denli olmaz.

Dünya, Güneş etrafındaki cinsini 365 gün 6 saatte tamamladığı için kış gündönümü birtakım yıllar 21 Aralık’a, bazen de 22 Aralık’a denk gelir.

Güney Yarım Küre’de ise bu tarih yaz gündönümünü tabir eder, yazın başlangıcı sayılır.

Getty ImagesUzun gecelerde kuzey ışıkları daha besbelli görünür

EN KISA GÜN NE KADAR SÜRER?

Bulunduğunuz yere bağlı olarak bu değişebilir. Londra’daki Greenwich Gözlemevi’nde ölçüm yapıyorsanız en kısa gün 7 saat 49 dakika 43 saniyedir. Yani gün ışığı müddeti yazın en uzun günün yarısından daha azdır.

Kuzey Kutbu’na yaklaştıkça bu mühlet daha da kısalır. İzlanda’da yalnızca 2 saat 14 dakikadır.

Ekvator çizgisine yaklaştıkça fark hissedilmez derecede olur.

Kış gündönümü (Kuzey Yarım Küre’de) en kısa gün olsa da bu en erken günbatımı ya da en geç gündoğumu manasına gelmez.

Bir haftayı aşkın bir müddet boyunca sabahları daha karanlık olmaya devam eder; en erken günbatımı ise bu tarihten en az bir hafta evvel olmuştur esasen.

Getty Images

‘GÜNDÖNÜMÜ’ NE DEMEK?

Ufukta güneşin doğma ve batma noktasında o gün güneş “yerinde sabit” duruyormuş hissi verir.

Dünyanın ekseni eğiktir: yıl içinde kutupların güneşe en yakın yahut en uzak olduğu vakitlere nazaran güneşin hareket dayanıklısı de gün içinde yükselip alçalır.

Kış gündönümü olduğu vakit, Kuzey Yarım Küre’de güneş en alçak noktadadır. Yani Kuzey Kutbu Güneş’ten uzaktır. Aslında Kuzey Yarım Küre’de kış olmasının nedeni de budur.

Meğer Güney Yarım Küre’de yaşayanlar için Güney Kutbu Güneş’e dönük olduğundan orada yaz gündönümü yaşanır.

KIŞ GÜNDÖNÜMÜ KUTLAMALARI

Birçok kültürde çok eski tarihlerden beri kış gündönümü kutlanır. Kışın hayvanları besleme zorunluluğundan kurtulmak ve beşerler için yiyecek sağlamak üzere kurban kesilir, bira ve şarap fermente edilir.

Getty ImagesÖzel günlerde yenen bir Çin tatlısı

ASYA: DONGZHI ŞENLİĞİ

Başta Çin, Kore ve Japonya olmak üzere Doğu Asya’da bu şenlik yılın en değerli kutlamalarından sayılır.

Dongzhi “aşırı kış” manasına gelir. Uzun günlerin başlangıcı ve müspet güç kaynağı olarak kutlanır.

Şenliğin kökeni “yin ve yang” ideolojisine dayanır; bu cihanda istikrar ve ahenk ideolojisidir.

NARDUGAN BAYRAMI

Roma’da Satürnalya, Antik Yunan’da ise Dionysos Şenlikleri olarak kutlanan, Türklerde Güneş’in Doğuşu manasına gelen ve Ön Türkler’deki atalar kültü devrinden günümüze kadar Orta Asya coğrafyasında Güneş kültü ismine kutlanan bir bayramdır.

Her yıl 22 Aralık’tan sonra gelen birinci dolunayda kutlanır. Bunun nedeni ise Türklerin eski inanışına nazaran tıpkı Mısır mitolojisinde olduğu üzere gece ile gündüzün daima savaş halinde olması ve 21 Aralık günü en uzun gecenin akabinde Güneş’in daha çok görünmeye başlaması, günlerin uzamasıdır.

Bu yüzden Türklerce Ay yılı temeline dayalı olarak 22 Aralık gününü takiben birinci dolunayın çıktığı gün yeni yılın birinci günüdür.

Getty Images

ORTA AMERİKA: UÇUŞ DANSI

Beş uçan kişi yahut “kuş adam” olarak bilinen beşerler 30 metrelik bir direğe tırmanır. Dördü iplere bağlı halde kendini boşluğa bırakır ve havada dans ediyormuş imgesi yaratırken, bir kişi de direğin doruğunda kalıp davul ve flüt çalar.

Efsanelere nazaran bu dans rableri memnun etme, kuraklığı dindirme ve temel besin kaynakları olarak mısır hasılatını artırmak gayesiyle yapılır.

Getty Images

İRAN: YALDA

Yılın en uzun gecesinde yapılan bu kutlama sırasında aileler bir ortaya gelir, yiyip içerek sabaha kadar şiir okur.

En beğenilen yiyecekler kırmızı renkleri nedeniyle nar ve karpuzdur; bu renk şafağın ve ömrün sembolü olarak görülür.

Getty ImagesKlasik kıyafetleriyle Kalaş kızlar birbirinin örgülerini öpüyor

PAKİSTAN: ÇATARMAS

Pakistan’ın Afganistan hududunda Hindikuş dağlarının vadilerinde yaşayan ve pagan azınlığı oluşturan Kalaşlar kış gündönümünü ateş yakıp dans ederek ve kuru meyveler yiyerek kutlar.

Getty ImagesRomalıların Saturnalya kutlamasını betimleyen bir fotoğraf

ANTİK ROMA: SATURNALYA

Antik Roma devrinde 17 Aralık’ta başlayan ve 7 gün süren bu kutlama, ilahların atası Satürn ismine yapılırdı.

Onun ismine kurulan tapınaklarda kurbanlar kesilir, ziyafetler düzenlenir, ikramlar verilirdi.

Kutlamaya katılmaları için kölelere bile müsaade verilirdi.

Getty Imagesİsa’nın doğuşunu anlatan bir sahne

NOEL

Noel, Hristiyanlıkla paganlığın ve antik Roma kutlamalarının bir karmasıdır.

Rome periyodunda kullanılan Rumi takvime nazaran kış gündönümü 25 Aralık’a denk gelir.

Lakin 1500’lerde miladi takvime geçilince günlerde kayma olmuş, kış gündönümü 21 Aralık’a kaymıştır.

Yeniden de Hristiyanlar birinci tarihe bağlı kalarak 25 Aralık’ı İsa’nın doğum günü olarak kutlamaya devam etmiştir.

Getty ImagesNoel Baba ve Yule kütüğünü gösteren 1800’lerde yapılmış bir eskiz

YULE – YUL – JUL (HRİSTİYANLIK ÖNCESİ KUZEY AVRUPA)

Günümüz İskandinavya bölgesinde yaşayan Cermen halkları tarafından kutlanan bu antik bir pagan kış şenliğinde, güneşin dönüşünü, ışığı ve sıcağı temsil edecek halde ateş yakılırdı.

İskandinav ilahı Thor için kütük yakılarak makus ruhlar kovulmaya, gelecek yıl için de düzgün baht getirilmeye çalışılır, müzikler söylenirdi.

Günümüz Noel kutlamaları ile benzerlikler içerir.

Getty Imagesİngiltere’de Salisbury’de Neolitik periyotta M.Ö. 3000’li yıllarda kurulmasına başlanan Stonehenge anıtı

DRUID VE ÖBÜR PAGAN MERASİMLERİ (İNGİLTERE VE BATI AVRUPA)

Paganlar ve Kelt topluluklarındaki rahip sınıfı tabir eden Druidler için kış gündönümü kutlamaları, güneşin dönüşünü getirdiği için büyük kıymet taşıyordu.

Bugün bile İngiltere’deki tarih öncesi Stonehenge anıtı etrafında toplanan bireyler kış gündönümü sonrasındaki birinci güneşin doğuşunu kutlar.